Euskal mitologia Euskal Herriko sinesmen eta kondaira tradizionalen multzoa da. Mitologia aberats horrek antzinatean du jatorria, eta euskal iruditeria kolektiboaren parte diren izaki mitiko, jainko eta heroiak ditu ezaugarri. Euskal mitologiako pertsonaia garrantzitsuenen artean dago Mari, naturaren jainkosa eta emankortasuna, baita Eguzki jainkoa, Basajaunak, basoen eta lamien zaindariak. Irudi mitologiko horiek bat egiten dute eguneroko bizitzarekin eta euskal herriak bere ingurune naturalarekin duen harremanarekin. Horren ondorioz, gaur arte iraun duten legenda eta tradizio ugari sortu dira.
Bizkaiko Foru Aldundiak sustatutako Gorlizko 2023 Ondarearen Jardunaldietan, urrian zehar bisitariek euskal mitologia liluragarrian murgiltzeko aukera izango dute, Sertutxena eraikinean izango den erakusketa zirraragarri baten bidez (informazio gehiago hemen). Erakusketa honetan, arreta handiz ilustratutako pertsonaia mitologikoen irudiak, deskribapen zehatzak eta izaki magiko horiei buruzko legendak egongo dira. Erakusketa honen alderdirik aipagarriena da deskribapenak eta kondairak Aritza Bergara idazleak egin dituela, euskal mitologia ondo ezagutzen duelako eta bere hitzen bidez bere aberastasuna eta misterioa transmititzeko duen trebetasunagatik. Erakusketa hau aukera paregabea izango da Euskal Herriaren herentzia mitologiko aberatsa esploratu eta estimatzeko, Gorliz bezalako kultura- eta arte-ingurune paregabean.
Aipatutako pertsonaia mitologikoen artean, erakusketak honako hauek izango ditu:
Izena, “ahuntz beltz arra” esan nahi duena, eta euskal mitologian ongiaren eta gaizkiaren arteko dualtasuna adierazten duena; eskualdeko sorginkeriaren praktika paganoei eta erritualei lotutako irudia da.
Amalur euskarazko hitza da, eta “ama lurra” edo “natura” esan nahi du. Euskal mitologian, Amalur irudi beneratua da, lurraren eta naturaren jainkosa bezala. Emankortasuna eta lurrarekiko lotura espirituala irudikatzen ditu, eta funtsezko eginkizuna betetzen du kosmologian eta eskualdeko sinesmenetan.
Basajaun euskal mitologiako pertsonaia bat da, “basoko jauna” izenekoa. Izaki erraldoi eta atsegina da, basoak eta natura zaintzen dituena. Basajaun irudi mitikoa da eta euskaldunen eta beren ingurune naturalaren arteko antzinako harremana sinbolizatzen du, eta eskualdeko fauna eta floraren babeslea da.
Eguzkiri lurrari argia eta beroa ekartzeko ardura ematen zaio, laboreak hazteko funtsezkoa baita. Ilargiren ilargi-zikloak denbora markatzen du, eta misterioaren eta aldaketaren ikurra da. Ilargi ere emankortasunarekin eta emakumezkoen zikloekin lotuta dago. Ortzi zeruaren jainkoa da eta eguraldia euskal mitologian.
Izaki txikiak dira, eta euskal basoetan bizi direla uste da. Haien izaera jostalari eta bihurriagatik dira ezagunak. Portaera hori izan arren, uste da Galtzagorriek natura babesten dutela eta, errespetuz tratatzen badira, basoan pertsonei lagundu diezaieketela.
Euskal mitologiako pertsonaia bat da, “gizotsoa” edo “euskal likantropoa” izenez ezaguna. Gauez otso bihurtzen omen da, eta basoetan barrena ibiltzen omen da. Bere historia euskal eskualdeko sinesmenetan eta folklorean errotuta dago.
Herensugeak suge erraldoien antzeko izaki mitologikoak dira. Leizeetan bizi direla uste da, eta naturaren emankortasuna eta arriskua sinbolizatzen dituzte.
Izaki mitologikoak dira, sarritan, erraldoiak edo indar handiko naturaz gaindiko izakiak. Balentria heroikoak egozten zaizkie, eta egitura geografiko eta megalitikoen sorrerarekin lotuta egon ohi dira.
Hegazti- edo arrain-hankak dituzten emakume-izakiak dira. Emakume eder bihurtzeko eta gizonak limurtzeko gaitasuna ematen zaie. Askotan, bidean gurutzatzen direnei arazoak sortzen dizkieten izaki gaiztotzat hartzen dira.
Euskal mitologiako pertsonaia nabarmena da, sarritan jainkosa amatzat hartzen dena. Naturaren alderdiak kontrolatzen ditu, hala nola klima eta landaredia, eta botere onuragarri edo mendekatzaileak esleitzen zaizkio. Gizateriaren eta naturaren arteko harremana irudikatuz.
Hegan egiteko ahalmen magikoak eta trebetasunak dituzten emakumeak dira, eta, askotan, praktika magikoekin lotzen dituzte, bai ongintzarekin bai gaiztoekin.
Euskal irudi mitologikoa da, eta batzuetan “tartalo” deitzen zaio. Kobazuloetan bizi den ziklope erraldoia da. Tamaina eta begi bakarra ditu ezaugarri. Elezaharretan, sarritan, heroiek beren abenturetan gainditu beharreko oztopo edo erronka izaten da.
